Sırbistan’da Osmanlı Diplomasisi (1878-1914) Osmanlı Devleti’nin Sırbistan’daki Sefir ve Şehbenderleri

TANITIM YAZISI

Türk ve Sırp tarih yazımı, uzun süre ulus-devlet inşa süreçlerinin

gölgesinde şekillenmiş, tekil ve benmerkezci bir perspektifin

sınırları içinde kalmıştır. Her iki tarafın tarihçileri, geçmişi

çoğunlukla “hoşgörüye karşı nankörlük” ve “sömürü” gibi karşıt

kavramsal eksenler üzerinden kurgulamış; böylece tarih, bilimsel

bir inceleme alanı olmanın ötesinde, siyasal ve ideolojik pozisyonların

yeniden üretildiği bir zemine dönüşmüştür. Ancak

son yarım yüzyılda, özellikle sosyal, kültürel ve iktisadî tarih

yaklaşımlarının güç kazanmasıyla birlikte bu indirgemeci anlatı

giderek çözülmüş; çatışma merkezli söylemlerin yerini, etkileşim,

karşılaşma ve birlikte var olma deneyimlerini önceleyen

daha çoğulcu bir tarih anlayışı almaya başlamıştır. Bu dönüşüm,

yöntemsel bir genişlemenin yanında Türk ve Balkan tarihçiliği

arasında yeni bir epistemolojik yakınlaşmayı da mümkün

kılmaktadır. Nitekim Türkiye’de Balkan tarihine yönelik artan

ilgi, monografik çalışmaların çoğalması ve Uluslararası Balkan

Tarihi Araştırmaları Komitesi (UBTAK) tarafından organize

edilen sempozyumlar (UBTAS) ile yürütülen projeler, farklı

ülkelerden tarihçileri ortak bir tartışma ve üretim zemini etrafında

buluşturmuştur. Bu çalışma da söz konusu entelektüel

iklimin bir ürünü olarak, UBTAS bünyesinde gerçekleştirilen

müzakerelerin bir uzantısı şeklinde ortaya çıkmış ve Sırbistan’da

görev yapan Osmanlı sefir ve şehbenderlerinin faaliyetlerini,

klasik diplomasi tarihinin ötesine geçerek değerlendirmeyi

amaçlamıştır.

Kitabımız, 2021 yılında İngilizce olarak yayımlanan Ambassadors

and Consuls of the Ottoman Empire to Serbia başlıklı çalışmamızın

gözden geçirilmiş ve genişletilmiş ana metnini teşkil

etmektedir. Çalışmanın temel amacı, biyografileri müstakil

monografilere konu olabilecek derecede kapsamlı olan Osmanlı

Devleti’nin Belgrad sefirleri hakkında genel fakat sistematik bir

çerçeve sunmaktır.

Bu doğrultuda, her bir sefirin kısa biyografisine yer verilmiş;

ardından Belgrad’daki görev süreleri boyunca yürüttükleri diplomatik

faaliyetler ve icraatları ana hatlarıyla değerlendirilmiştir.

Çalışmanın son bölümünde ise Sırbistan’daki Osmanlı şehbenderleri

(konsolosları) ile Osmanlı topraklarında görev yapan

Sırbistan sefir ve konsoloslarına dair genel bir perspektif sunularak,

karşılıklı diplomatik temsiliyetin bir analizi yapılmıştır.

İÇİNDEKİLER

GIRIŞ

Osmanlı-Sırp İlişkilerinin Tarihi Süreci

Osmanlı-Sırp İlişkilerinde Sosyo-Ekonomik ve Kültürel Etkileşim

19. Yüzyılda Osmanlı-Sırp İlişkileri, İsyanlar ve Sırbistan’ın Bağımsızlığı

BÖLÜM 1

OSMANLI DEVLETI’NIN BELGRAD SEFIRLERI

1. Belgrad’da İlk Osmanlı Sefiri: Hüseyin Hüsnü Sermed Efendi (1879-1880)

1.1. Hüseyin Hüsnü Sermed Efendi’nin Biyografisi

1.2. Sermed Efendi’nin Belgrad Elçiliği (Mayıs 1879-Ağustos 1880)

1.2.1. Muhacir Meselesi ve Sermed Efendi’nin Çalışmaları

1.2.2. Osmanlı-Sırbistan Sınır Meselesinde Sermed Efendi’nin Çalışmaları

1.2.3. Rusya’nın Panslavizm Politikası Karşısında Sermed Efendi’nin Çalışmaları

1.2.4. Hüseyin Hüsnü Sermed Efendi’nin Belgrad Sefaretindeki Görevinin Sona Ermesi

2. Müslümanlarca İstenmeyen Sefir: Babanzâde Halil Halid Bey ve Elçilik Dönemi (1880-1885)

2.1. Babanzâde Halil Halid Bey’in Biyografisi

2.2. Babanzâde Halil Halid Bey’in Belgrad Sefirliği (Eylül 1880 – Ocak 1885)

2.2.1. Makedonya Sorunu ve Babanzâde Halil Halid Bey’in İzlenimleri

2.2.2. Sırbistan’daki Müslümanların Sorunları ve Babanzâde Halil Halid Bey’in Çalışmaları

2.2.3. Sırbistan’da Krallığın İlanı

2.2.4. Babanzâde Halil Halid Bey’in Belgrad Sefirliğinin Sona Ermesi

3. Sırp-Bulgar Krizinin Gölgesinde Osmanlı Diplomasisi:

Yusuf Ziya Paşa’nın Belgrad Sefirliği (1885–1889)

3.1. Yusuf Ziya Paşa’nın Biyografisi (1849-1929)

3.2. Yusuf Ziya Paşa’nın Belgrad Sefirliği (2 Kasım 1885-Aralık 1889)

3.2.1. Makedonya Sorunu ve Yusuf Ziya Paşa’nın Bu Konudaki Faaliyetleri

3.2.2. Sırbistan’da Yaşanan Önemli Gelişmeler ve Yusuf Ziya Paşa’nın Tutumu

3.2.3. Yusuf Ziya Paşa’nın Belgrad Sefirliğinin Sona Ermesi

4. Kısa Süreli Bir Tecrübe: Mahmud Nedim Bey’in Belgrad Sefirliği (1889-1890)

4.1. Mahmud Nedim Bey’in Biyografisi

4.2. Mahmud Nedim Bey’in Belgrad Sefirliği (Aralık 1889 – Mayıs1890)

5. Sırbistan’da İç Siyaseti Gözlemek: Mehmed Feridun Bey (1890 – 1893)

5.1. Mehmed Feridun Bey’in Biyografisi

5.2. Mehmed Feridun Bey’in Belgrad Sefirliği

5.2.1. Kral-Naibler Heyeti Çekişmesi ve Mehmed Feridun Bey’in İzlenimleri

5.2.2. Mehmed Feridun Bey’e Tepkiler ve Sefaretten Azli

6. Bir Asker-Sefir: Ahmed Tevfik Paşa’nın Belgrad Sefirliği (1893-1897)

6.1. Ahmed Tevfik Paşa’nın Biyografisi

6.2. Ahmed Tevfik Paşa’nın Belgrad Sefirliği (Mayıs 1893 – Kasım 1897)

6.2.1. Sırbistan’daki İç Siyasî Çekişmeler ve Ahmed Tevfik Bey’in İzlenimleri

6.2.2. Ahmed Tevfik Bey’in Bayrak Skandalı

6.2.3. Kral I. Aleksandar’ın İstanbul Seyahati ve Ahmed Tevfik Bey

6.2.4. Ahmed Tevfik Bey’in Sefirliği Döneminde Meydana Gelen Sınır Olayları

6.2.5. Ahmed Tevfik Paşa’nın Belgrad Sefirliğinin Sona Ermesi

7. Uzun Soluklu Bir Elçi: İbrahim Fethi Paşa’nın Belgrad Sefirliği (1897 –1908)

7.1. İbrahim Fethi Paşa’nın Biyografisi

7.2. İbrahim Fethi Paşa’nın Belgrad Sefirliği

7.2.1. İbrahim Fethi Paşa’nın Makedonya Sorununa Dair Faaliyetleri

7.2.2. İbrahim Fethi Paşa’nın Belgrad Sefirliğindeki BazıÖnemli İcraatları ve Görevinin Sona Ermesi

8. Meşrutiyet Şafağında Belgrad Elçiliği: Manuk Azaryan

Efendi’nin Kısa Süren Sefirliği (1908–1909)

8.1. Manuk Azaryan Efendi’nin Biyografisi

8.2. Manuk Azaryan Efendi’nin Belgrad Sefirliği

9. Balkanlar’ın Çalkantılı Yılları: Ali Fuad Hikmet Bey’in Belgrad Sefirliği: (1909-1912)

9.1. Ali Fuad Hikmet Bey’in Biyografisi

9.2. Ali Fuad Hikmet Bey’in Belgrad Sefareti (Haziran 1909 – Ekim 1912)

10. Harpten Önce Diplomasi: Hüseyin Cevad Bey ve Belgrad Sefirliği (1914)

10.1. Hüseyin Cevad Bey’in Biyografisi

10.2. Hüseyin Cevad Bey’in Belgrad Sefirliği

BÖLÜM 2

OSMANLI DEVLETI’NIN SIRBISTAN’DAKI

ŞEHBENDERLERI

1. Belgrad Başşehbenderliği

2. Niş Başşehbenderliği

3. Vranje Şehbenderliği

4. Kragujevac Şehbenderliği

5. Öziçe (Užice) Şehbenderliği

BÖLÜM 3

SIRBISTAN’IN OSMANLI DEVLETI’NDEKI

DIPLOMATIK MISYONLARI

1. Sırbistan’ın İstanbul Elçileri                     

2. Sırbistan’ın Osmanlı Devleti’ndeki Konsolosları             

2.1. Sırbistan’ın Üsküp Başkonsolosluğu

2.2. Sırbistan’ın Selanik Başkonsolosluğu

2.3. Sırbistan’ın Priştine Konsolosluğu

2.4. Sırbistan’ın Manastır Konsolosluğu

2.5. Sırbistan’ın Serez Konsolosluğu

SONUÇ

KAYNAKLAR

YAZARLAR HAKKINDA