Güç ve Meşruiyet Zemininde Otorite Arayışı: Memlûk Coğrafyasında İktidar ve Ulemâ (1250-1517)

TANITIM YAZISI

Memlûkler, Mısır, Suriye ve Hicaz gibi İslâm dünyasının merkezî bölgelerinde üç asra yakın hüküm sürmüş Müslüman bir Türk devletidir. Bu kitapta, farklı coğrafyalardan memlûk olarak getirilen iktidar mensuplarının, dönem ulemâsı ile ilişkilerini hangi zeminde yürüttüğü sorusuna cevap aranmış, konu bu ilişkilerin mahiyetini ortaya koymaya yönelik siyasî, sosyal, dinî, kültürel vb. her alanı kapsayacak şekilde ele alınmıştır.

Çalışma yönetime doğrudan katılan ve sultanla düzenli görüşme ayrıcalığına sahip başkadılar, kadı askerler, dârüladl müftüleri, beytülmâl vekilleri ve muhtesibler gibi üst düzey ulemâ ile sınırlandırılmıştır. İki ana bölümden oluşan kitabın giriş kısmında, Memlûk Devleti siyasî tarihi ve teşkilatı ana hatlarıyla ele alınmış, buraya iktidar-ulemâ ilişkilerinin belirleyicileri ile alakalı dönemin yapısının anlaşılması noktasında faydalı olacağı düşünülen bir kısım da eklenmiştir. Çalışmanın birinci bölümünde siyasî ve askerî alanlarda iktidar-ulemâ ilişkileri ele alınmış, alt başlıklarla konu ayrıntılandırılmıştır. İkinci bölümde ise adlî/dinî, sosyal ve ilmî hayatta iktidar-ulemâ ilişkileri üzerinde durulmuş ve çalışma sonuç kısmı ile tamamlanmıştır.

Bu çalışmayla İslâm tarihi içerisinde iktidâr-ulemâ ilişkilerinin Memlûk Devleti’ndeki serüveni ortaya konulmuştur. Bu serüven daha önceki tecrübelerin üzerine bina edildiği gibi kanaatimizce sonraki dönemler için de bir referans noktası teşkil etmektedir. Ülkemizde ve yurtdışında konuyla alakalı doğrudan ve bütüncül bir çalışma yapılmamıştır. Dolayısıyla elinizdeki bu kitabın literatürde önemli bir boşluğu doldurması ve yeni çalışmalara öncülük etmesi umulmaktadır.

İÇİNDEKİLER

Önsöz

Yönteme Dair

Kaynak ve Araştırmalar

Kaynaklar

Araştırmalar

Giriş

I. KAPSAM VE ÖNEM

II. KAVRAMSAL ÇERÇEVE VE SINIRLILIKLAR

III. ANA HATLARIYLA MEMLÛK DEVLETİ

A. Siyasî Tarih

B. Memlûk Devlet Teşkilatı

1. Askerî Bürokratik Teşkilat

2. Sivil Bürokratik Teşkilat

3. Adlî ve Dinî Teşkilat

IV. İKTİDAR-ULEMÂ İLİŞKİLERİNİN BELİRLEYİCİLERİ

BÖLÜM 1

Siyasî ve Askerî Alanlarda İktidar-Ulemâ İlişkileri

I. SİYASÎ ALANDA İKTİDAR-ULEMÂ İLİŞKİLERİ

A. Saltanat Değişiklikleri

1. Meşruiyet Sağlayıcı

2. İstişare Mercii

3. Gönüllü/Gönülsüz Tarafgir

B. Hilâfet Değişiklikleri

C. Bazı İdarî Tasarruflar

D. Adlî/Dinî Teşkilattaki Tayin ve Aziller

1. Başkadılar

2. Kadı Asker, Dârüladl Müftüleri,

Beytülmâl Vekilleri ve Muhtesibler

3. Hatîb ve Müderrisler

E. İktidar-Ulemâ İlişkilerinde Farklı Bir Boyut: Ulemânın Cezalandırılması

II. ASKERÎ ALANDA İKTİDAR-ULEMÂ İLİŞKİLERİ

A. Askerî Seferler

B. Askerî İsyanlar

BÖLÜM 2

Adlî/Dinî, Sosyal ve İlmî Hayatta İktidar-Ulemâ İlişkileri

I. ADLÎ/DİNÎ MESELELERDE İKTİDAR-ULEMÂ

İLİŞKİLERİ

A. Fıkhî Meseleler

1. Sultan-Ulemâ

2. Ümerâ-Ulemâ

3. Ulemâ-Ulemâ

B. İtikâdî Meseleler

C. Dinî Merâsimler

II. SOSYAL HAYATTA İKTİDAR-ULEMÂ İLİŞKİLERİ

A. Afet Dönemleri

B. Halk Ayaklanmaları

C. Kadınlarla İlgili Meseleler

D. Gayrimüslimlerle İlgili Meseleler

III. İLMÎ HAYATTA İKTİDAR-ULEMÂ İLİŞKİLERİ

A. İktidar Mensuplarının İlme ve Ulemâya İlgisi

B. İktidar-Ulemâ İlişkilerine Dair Bazı Tarihçilerin Değerlendirmeleri

Sonuç

Bibliyografya

Ekler

Dizin