İki Işık Bir Aşk… Aşkın Yörüngesi Çorlulu Zarîfî ve Mihr ü Mâh Mesnevisi

TANITIM YAZISI

Çalışma konumuz olan Mihr ü Mâh adlı eser, kaynaklarda ismi pek fazla geçmeyen Çorlulu Zarîfî tarafından 16. yüzyılın son çeyreğinde kaleme alınmış aşk konulu bir mesnevidir. Zarîfî’nin ilk eseri olan Mihr ü Mâh tahkiyeli anlatım şeklinde tamamen manzum olarak yazılmıştır. Klasik bir mesnevinin yapısına uygun olarak tanzim edilen eserin içerisinde; kasideler, gazeller ve kıt’alar da yer almaktadır. İçerik ve başlık beyitlerle toplam 1217 beyitten oluşan eserin beş nüshası mevcuttur. Bunlardan üçü yurt dışı, ikisi ise yurt içinde çeşitli kütüphanelerde kayıtlıdır. Yurt dışı nüshalarının ilki Almanya Milli Kütüphanesi Türkçe Yazmaları bölümünde Ms.or.oct.2390 numarası ile kayıtlı ve 32 varaktan oluşmaktadır. İkincisi Hollanda’nın Leiden Üniversitesi Kütüphanesi Kataloğunda Cod. Or. 1286 numarası ile kayıtlı ve 33 varaktan müretteptir. Üçüncüsü ise Biblioteca Apostolica Vaticana’nın Rossi Kataloğu’nda Vat. Turco 262/1 numarasıyla kayıtlı ve 36 varaktan teşekkül etmektedir. Yurt içinde bulunan iki nüshadan ilki Atatürk Üniversitesi Seyfeddin Özege Kütüphanesi Agâh Sırrı Levend Yazmalarında ASL 147 numarayla kayıtlı ve 48 varaktan oluşmaktadır. Yurt içindeki diğer nüsha ise İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi yazma eserler T 673/2 numarasıyla kayıtlı ve 33 varak olarak düzenlenmiştir. Beş nüshanın karşılaştırılmasıyla sağlam bir metnin oluşturulduğu bu çalışma; giriş, inceleme, tenkitli metin, dizin/özel adlar dizini ve sonuç bölümünlerinden oluşmaktadır.

“Giriş” bölümünde müellifin hayatı, edebi kişiliği ve eserleri hakkında bilgiler yer almaktadır. Ayrıca metnin kuruluşunda izlenen yol ile metnin imla ve dil özellikleri, ikili yazımlar ve eklerin yazımı da bu bölümde bulunmaktadır.

“İnceleme” bölümünde eserin ses bilgisi, şekil bilgisi, cümle bilgisi, atasözü/deyimler ve arkaik unsurlar bütün özellikleri ve örnekleriyle değerlendirilmiştir.

 “Tenkitli metin” Times Turkish Transcription yazı fontu kullanılarak beş nüshanın karşılaştırılması ile oluşturulmuştur. Metin kısmında okuyucunun takibini kolaylaştırmak maksadıyla bütün nüshaların kısaltma isimleriyle varak ve beyit numaraları bolt olarak verilmiştir. Ayrıca her bölümün başlığı ve vezni de burada belirtilmiştir. Ana metin oluşturulurken nüshalar arası farklılıklar dipnot kısmında beyit ve satır numarası ile verilmiş, metindeki bütün başlıklar da dipnotta nüshaların kısaltma adları ve varak numaraları ile gösterilmiştir.

“Dizin” bölümü TürkSözDiz dizinleme yazılımıyla oluşturulmuştur. Burada metnin bütün söz varlığını içeren “Gramatikal Dizin” ve “Özel Adlar Dizini” yer almaktadır. Dizinde yer alan Türkçe kelimelerin kökeni belirtilmezken alıntı kelimelerin kökeni gösterilmiştir. Gramatikal Dizin bölümünde yer alan sözcüklerin anlamları metindeki kullanımlarıyla bağlantılı olarak verilmiştir. Birden fazla şekilleriyle kullanılan sözcüklerin orijinal yazımları verilmiş diğerleri “bk.” göndermesiyle ifade edilmiştir.Ayrıca dizin kısmında her sözcüğün kullanım sıklığını bildiren sayı parantez içerisinde sözcüğün alt kısmında bold olarak gösterilmiştir.

 “Sonuç” kısmında yapılan incelemenin neticesinde elde edilen bilgi ve bulgular toplu bir şekilde değerlendirilmiştir. “Kaynakça” kısmında ise çalışma boyunca kullanılan bütün kaynaklar ve genel ağ adresleri alfabetik olarak verilmiştir.

Ayrıca şunu da belirtelim ki farklı yazı stilleriyle oluşturulmuş beş nüshadan yola çıkarak ana metin ortaya çıkartırken şüphesiz okuma yanlışları ya da gözden kaçan bazı unsurlar olacaktır. Ancak bunlar çalışmanın niteliğini ve metnin bütünselliğini bozacak derecede değildir.

İÇİNDEKİLER

ÖN SÖZ

TABLOLAR LİSTESİ

ŞEKİLLER LİSTESİ

TRANSKRİPSİYON/ÇEVİRİ YAZI ALFABESİ

KISALTMALAR VE SİMGELER

I.BÖLÜM

GİRİŞ

1 1. ÇORLULU ZARÎFÎ’NİN HAYATI, EDEBİ KİŞİLİĞİ VE ESERLERİ

1 1.1. Hayatı

1 1.2. Edebi Kişiliği

4 1.3. Eserleri

1.3.1 Râhatü’l-ervâh 

1.3.2. Türkçe Divan

1.3.3. Mihr ü Mâh

1.4. Mesnevi Geleneği ve Mihr ü Mâh Mesnevileri

1.4.1. Türk ve İran Edebiyatında Mihr ü Mâh Mesnevileri

1.4.1.1. Çorlulu Zarîfî’nin Mihr ü Mâh Mesnevisi

1.4.1.1.1. Mesnevinin Yazılma Sebebi ve Serüveni

1.4.1.1.2. Mesnevinin Yazılma Tarihi

1.4.1.1.3. Mesnevinin Vezni

1.4.1.1.4. Mesnevinin Beyit Sayısı

1.4.1.1.5. Mesnevinin İlk ve Son Beyitleri

1.4.1.1.6. Mesnevinin Bölümleri

1.4.1.1.7. Mesnevinin Özeti

1.4.1.1.8. Mesnevinin Nüshaları

1.4.1.1.9. Nüshaların Değerlendirilmesi ve Şeceresi

1.5. Metnin Kuruluşunda İzlenen Yol

1.6. Metnin İmla ve Dil Özellikleri

1.7. İkili Yazımlar

1.7.1. Vezinden Dolayı İkili Yazımlar

1.7.2. Kafiyeden Dolayı İkili Yazımlar

1.8. Eklerin Yazımı

1.8.1. Arapça Harf-i Cerlerin Yazımı

1.8.2. Farsça Ek ve Edatların Yazımı

1.8.3. Farsça Birleşik Fiil ve İsimlerin Yazımı

II.BÖLÜM

2. İNCELEME

2.1. Ses Bilgisi

2.1.1. Ünlüler

2.1.1.1.Aslî (Birincil) Uzun Ünlüler

2.1.1.2.Ünlülerin Yazımı

2.1.1.2.1./a/ Ünlüsünün Yazımı

2.1.1.2.2. /e/ Ünlüsünün Yazımı

2.1.2.2.3. /ı/, /i/ Ünlülerinin Yazımı

2.1.2.2.4./o/, /ö/, /u/, /ü/ Ünlülerinin Yazımı

2.1.2.3.Ünlü Uyumları

2.1.2.3.1. Kalınlık-İncelik Uyumu/ Damak Uyumu

2.1.2.3.2. Düzlük-Yuvarlaklık Uyumu/ Dudak Uyumu

2.1.2.4. Ünlü Değişmeleri

2.1.2.4.1. İncelme

2.1.2.4.2. Kalınlaşma

2.1.2.4.3. Daralma

2.1.2.4.4. Düzleşme

2.1.2.4.5. Genişleme

2.1.2.4.6. Yuvarlaklaşma

2.1.2.5. Ünlü Türemesi

2.1.2.6. Ünlü Düşmesi

2.1.2.7. Birleşme

2.1.2.8. Karışma

2.1.2.9. Geçişme

2.1.3. Ünsüzler

2.1.3.1. Ünsüzlerin Yazımı

2.1.3.1.1. /b/, /p/ Ünsüzlerinin Yazımı

2.1.3.1.2. /c/, /ç/ Ünsüzlerinin Yazımı

2.1.3.1.3. /d/, /t/ Ünsüzlerinin Yazımı

2.1.3.1.4. /g/, /k/, /ġ/, /ķ/, /ħ/ Ünsüzlerinin Yazımı

2.1.3.1.5. /n/, /ŋ/ Ünsüzlerinin Yazımı

2.1.3.1.6. /s/, /ś/ Ünsüzlerinin Yazımı

2.1.3.1.7. /l/ Ünsüzünün Yazımı

2.1.3.1.8. /m/ Ünsüzünün Yazımı

2.1.3.1.9. /r/ Ünsüzünün Yazımı

2.1.3.1.10. /ş/ Ünsüzünün Yazımı

2.1.3.1.11. /v/ Ünsüzünün Yazımı

2.1.3.1.12. /y/ Ünsüzünün Yazımı

2.1.3.1.13. /z/ Ünsüzünün Yazımı

2.1.3.1. Ünsüz Uyumu

2.1.3.2. Ünsüz Değişmeleri

2.1.3.3. Ünsüz Düşmesi

2.1.3.4. Ünsüz Türemesi

2.1.3.5. Ünsüz Tekleşmesi

2.1.3.6. Ünsüz İkizleşmesi

2.1.3.7. Göçüşme

2.1.3.8. Hece Tekleşmesi

2.2. Şekil Bilgisi

2.2.1. İsim Çekim Ekleri

2.2.1.1. Çokluk Eki

2.2.1.2. İyelik Ekleri

2.2.1.2.1. İyelik Yığılması

2.2.1.3. Soru Eki

2.2.1.4. Hâl Ekleri

2.2.1.4.1. Yalın Hâl

2.2.1.4.2. İlgi Hâli

2.2.1.4.3. Belirtme Hâli

2.2.1.4.4. Yönelme Hâli

2.2.1.4.5. Bulunma Hâli

2.2.1.4.6. Ayrılma Hâli

2.2.1.4.7. Vasıta Hâli

2.2.1.4.8. Eşitlik Hâli

2.2.1.4.9. Yön Gösterme Hâli

2.3. Fiil

2.3.1. Şahıs Ekleri

2.3.1.1. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri

2.3.1.2. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri

2.3.1.3. Emir Kipi Şahıs Ekleri

2.3.2. Fiil Çekimi

2.3.2.1. Haber (Bildirme) Kipleri

2.3.2.1.1. Görülen Geçmiş Zaman

2.3.2.1.2. Öğrenilen Geçmiş Zaman

2.3.2.1.3. Geniş Zaman

2.3.2.1.4. Gelecek Zaman

2.3.2.1.5. Şimdiki Zaman

2.3.2.2. Dilek (Tasarlama) Kipleri

2.3.2.2.1. İstek Kipi

2.3.2.2.2. Dilek - Şart Kipi

2.3.2.2.3. Emir Kipi

2.3.2.3. Birleşik Kipli Fiil Çekimi

2.3.2.3.1. Hikaye Birleşik Çekimi

2.3.2.3.2. Şart Birleşik Çekimi

2.4. Yapım Ekleri

2.4.1. İsimden İsim Yapım Ekleri

2.4.2. İsimden Fiil Yapım Ekleri

2.4.3. Fiilden Fiil Yapım Ekleri

2.4.4. Fiilden İsim Yapım Ekleri

2.5. Fiilimsiler

2.5.1. İsim-Fiil

2.5.2. Sıfat-Fiil

2.5.3. Zarf-Fiil

2.6. Zamirler

2.6.1. Şahıs Zamirleri

2.6.2. İşaret Zamirleri

2.6.3. Dönüşlülük Zamiri

2.6.4. Belirsizlik Zamirleri

2.6.5. Soru Zamirleri

2.6.6. Bağlama Zamirleri

2.7. Sıfatlar

2.7.1. Niteleme Sıfatları

2.7.2. Belirtme Sıfatları

2.7.2.1. İşaret Sıfatları

2.7.2.2. Belirsizlik Sıfatı

2.7.2.3. Sayı Sıfatları

2.7.2.3.1. Asıl Sayı Sıfatı

2.7.2.3.2. Sıra Sayı Sıfatları

2.7.2.3.3. Üleştirme Sayı Sıfatları

2.7.2.3.4. Kesir Sayı Sıfatları

2.7.2.4. Soru Sıfatları

2.8. Zarflar

2.8.1. Durum Zarfları

2.8.2. Zaman Zarfları

2.8.3. Azlık-Çokluk (Miktar) Zarfları

2.8.4. Soru Zarfları

2.8.5. Yer-Yön Zarfları

2.9. Edatlar

2.9.1. Son Çekim Edatları

2.9.2. Bağlama Edatları

2.9.3. Ünlem Edatları

2.10. Cümle Bilgisi

2.10.1. Cümlenin Ögeleri

2.10.1.1. Yüklem

2.10.1.2. Özne

2.10.1.3. Nesne

2.10.1.3.1. Belirtili Nesne

2.10.1.3.2. Belirtisiz Nesne

2.10.1.4. Yer Tamlayıcısı

2.10.1.5. Zarf

2.10.1.6. Cümle Dışı Unsurlar

2.10.2.Cümle Türleri

2.10.2.1. Yüklemin Türüne Göre Cümleler

2.10.2.1.1. Fiil Cümlesi

2.10.2.1.2. İsim Cümlesi

2.10.2.2.Yüklemin Yerine Göre Cümleler

2.10.2.2.1.Kurallı (Düz) Cümleler

2.10.2.2.2. Devrik Cümleler

2.10.2.2.3. Eksiltili Anlatım ve Eksiltili Cümleler

2.10.2.3. Anlamına Göre Cümleler

2.10.2.3.1.Olumlu Cümleler

2.10.2.3.2. Olumsuz Cümleler

2.10.2.3.3. Soru Cümleleri

2.10.2.4 Yapılarına Göre Cümleler

2.10.2.4.1. Basit Cümleler

2.10.2.4.2. Birleşik Cümleler

2.10.2.4.3. Bağlı Cümleler

2.10.2.4.4. Sıralı Cümleler

2.11. Kelime Grupları

2.11.1. İsim Tamlamaları

2.11.1.1. Belirtisiz İsim Tamlaması

2.11.1.2. Belirtili İsim Tamlaması

2.11.2. Arapça Tamlamalar

2.11.3. Farsça Tamlamalar

2.11.4. İkilemeler/Tekrarlar

2.11.4.1. Sayılardan Oluşan İkilemeler

2.11.4.2. Aynı Kelimelerin Tekrarıyla Oluşan İkilemeler

2.11.4.3. Eş ve Yakın Anlamlı İkilemeler

2.11.4.4. Zıt Anlamlı İkilemeler

2.11.4.5. Ortak Kavram Alanı Oluşturan/Ahenk Birlikteliği Yapan İkilemeler

2.11.5. Birleşik Fiiller

2.11.5.1. İsimlerle Yapılan Birleşik Fiiller

2.11.5.1.1. Temel Yardımcı Fiillerle Yapılan Birleşik Fiiller

2.11.5.1.2. Anlamca Kaynaşmış/Deyimleşmiş Birleşik Fiiller

2.11.5.2. Fiillerle Yapılan Birleşik Fiiller

2.12. Atasözü ve Deyimler

2.12.1. Atasözleri

2.12.2. Deyimler

2.13. Arkaik/Eskicil Unsurlar

2.13.1. Arkaik/Eskicil Ekler

2.13.2. Arkaik/Eskicil Kelimeler

III. BÖLÜM

3. TENKİTLİ METİN

IV. BÖLÜM

4.1. Gramatikal Dizin ve Sözlük

4.2. Özel Adlar Dizini

SONUÇ 

KAYNAKLAR